Ο Δήμος Μουσούρων αποτελείται από 12 δημοτικά διαμερίσματα κι έχει 22 οικισμούς. Έχει έκταση 191.744 στρέμματα και πληθυσμό 4.755 κατοίκων, ενώ εκτείνεται από τα πεδινά μέχρι και τις ορεινές περιοχές των Λευκών Ορέων.
Κύρια ενασχόληση των κατοίκων είναι η γεωργία και η κτηνοτροφία και στην περιοχή του Εθνικού Δρυμού Λευκών Ορέων, ο τουρισμός.
Ο Δ. Μουσούρων έχει πληθυσμό 4.755 κατοίκων (απογραφή 2001). Στους πεδινούς οικισμούς κατοικεί το 49% του πληθυσμού (2.331 κάτοικοι) και στους ημιορεινούς και ορεινούς οικισμούς το 51% (2.424 κάτοικοι).
Αλικιανός
O οικισμός του Αλικιανού είναι η έδρα του δήμου Μουσούρων και βρίσκεται στην κατάφυτη κοιλάδα του ποταμού Κερίτη. Αξιόλογη είναι η πέτρινη γέφυρα του ποταμού Κερίτη (ή Ιάρδανου όπως τον αναφέρει ο Όμηρος) που χτίστηκε από τους κατοίκους της περιοχής το 1908 και συνδέει τους πεδινούς οικισμούς μεταξύ τους. Η κεντρική εκκλησία του Αλικιανού, η γέφυρα του Κερίτη και η Αγορά των Χανίων σχεδιάστηκαν από τον ίδιο αρχιτέκτονα, τον Α. Λογοθέτη.
Εντός του οικισμού σώζεται τμήμα τοιχίου του πύργου της βενετσιάνικης οικογένειας Da Molin. Ο Da Molin, ήταν ενετός άρχοντας που διοικούσε το χωριό τα χρόνια της ενετοκρατίας. Ο θρύλος αναφέρεται σε ένα άγριο έγκλημα που έγινε κατά την διάρκεια των γάμων της κόρης του Da Μolin με τον γιο του επαναστάτη Γεωργίου Κανταλέοντα. Ο Ενετός άρχοντας δεν συμφωνούσε μ’ αυτόν τον γάμο. Έτσι, αφού έβαλε υπνωτικό στο κρασί, απαγχόνισε όλα τα μέλη της οικογένειας Κανταλέοντα.
Σημαντικό μνημείο των βυζαντινών χρόνων είναι ο βυζαντινός ναός του Αγίου Γεωργίου στον Αλικιανό,χτισμένος το 1243μ.Χ. Στα όρια με τον οικισμό του Κουφού βρίσκεται ο ναός της Ζωοδόχου πηγής ή Αι-Κυργιάννης ο Ξένος, που φέρει αξιόλογες τοιχογραφίες.
Ο οικισμός του Αλικιανού είχε χαρακτηριστεί στο παρελθόν διατηρητέος, διότι διέσωζε στοιχεία παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Στη συνέχεια οικοδομήθηκε από σύγχρονα κτίρια, όμως υπάρχουν ακόμη τα παλαιά παραδοσιακά κτίσματα, που μαρτυρούν την ιστορικότητα της περιοχής.
Ο
Βατόλακκος είναι
πεδινό τοπικό διαμέρισμα του Δήμου Μουσούρων και αποτελείται από 2 οικισμούς:
τον Βατόλακκο με 751 κατοίκους και το Σκονίζο με 17 κατοίκους (απογραφή 2001).
Απέχει μόλις 2
χιλιόμετρα από τον Αλικιανό και 15 χιλιόμετρα από την
πόλη των Χανίων.
Η παλαιότερη γραπτή αναφορά που έχουμε για το
χωριό είναι από τον Barozzi
(1577) ως Vatolaco.
Επίσης ο οικισμός Σκονίζο αναφέρεται στην επαρχία Κυδωνίας από τον Barozzi, ως Sconiso.
Οι κάτοικοι του Βατολάκκου ασχολούνται κυρίως με
τη γεωργία και αρκετά με την κτηνοτροφία. Τα κυριότερα προϊόντα παραγωγής είναι
τα εσπεριδοειδή (πορτοκάλια, μανταρίνια και λεμόνια), οι ελιές ελαιοποιήσεως,
το ελαιόλαδο και ο μούστος.Σε μικρότερες ποσότητες παράγονται πατάτες,
ντομάτες, καρπούζια, πεπόνια και κτηνοτροφικά φυτά .
Οι μονάδες μεταποίησης που λειτουργούν στο
Βατόλακκο είναι δύο συσκευαστήρια πορτοκαλιών και δύο ελαιουργεία.
Το οικιστικό περιβάλλον του Βατολάκκου με τις παλιές πέτρινες οικίες, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς επίσης και αυτό του ημιορεινού οικισμού Σκονίζο, με την υπέροχη θέα στον κάμπο του Κερίτη.
Στην
πλατεία του Βατολάκκου βρίσκεται η κεντρική εκκλησία των αποστόλων Πέτρου και Παύλου, δίπλα στο
ρολόι και στο δημοτικό σχολείο. Η εκκλησία έχει αποκτήσει την τωρινή της μορφή
ύστερα από πολλές προσθήκες και ανακαινίσεις. Ο Gerola αναφέρει χριστιανικό ναό των
αποστόλων Πέτρου και Παύλου περίπου του 1640 κοντά στον τότε οικισμό.
Πιθανότατα σε αυτόν προστέθηκε ο νεότερος περίπου το 1841 και άλλο ένα τμήμα το
1864. Περίτεχνο είναι το καμπαναριό της εκκλησίας το οποίο κτίστηκε το 1874.
Στον οικισμό υπάρχουν διάσπαρτα άλλα 8 εκκλησάκια
και κάποια από αυτά παλαιά όπως:
Η Μεταμόρφωσης
του Σωτήρος (πιθανόν 14ου -15ου αιώνα). Βρίσκεται στην ομώνυμη περιοχή στην οποία σύμφωνα με την
προφορική παράδοση βρισκόταν ο παλαιός οικισμός του χωριού ο οποίος κάηκε από
μία καταστροφική πυρκαγιά που ξεκίνησε από τον Ντερέ το 1827. Έπειτα οι
κάτοικοι του χωριού μετακινήθηκαν, στην περιοχή που βρίσκεται ο οικισμός του
Βατολάκου σήμερα. Πιθανόν αυτός ο μικρός ναός να ήταν ο κύριος ναός του τότε
οικισμό.
Η
εκκλησία του Αγ. Γεωργίου που
κτίστηκε πριν τον18ο αιώνα χωρίς όμως να είναι γνωστό πότε ακριβώς.
Τα παλιότερα χρόνια, κατά τη Γερμανική κατοχή χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο από
τους κατοίκους και παλαιότερα ως «κρυφό σχολειό». Στην εικόνα του Αγ. Γεωργίου
της εκκλησίας μπορεί να διακρίνει κανείς βλήματα που ρίχτηκαν από τους
Γερμανούς κατακτητές.
Ο Αγ.
Αντώνιος, ένα παλαιό ξωκλήσι κρυμμένο μέσα σε μία λαγκαδιά στο δρόμο από
Βατόλακο προς το Σκονίζο. Πάνω από την πόρτα φέρει επιγραφή η οποία λέει μεταξύ άλλων
ότι η εκκλησία ανακαινίσθει το 1566 από τον παπά Κίρκο Νικόλα. Είχε
τοιχογραφίες οι οποίες όμως παλαιότερα ασβεστώθηκαν. Η εκκλησία αυτή
φιλοξενούσε αντιστασιακές ομάδες κατά τη Γερμανική κατοχή. Στο
Σκονίζο επίσης βρίσκεται η παλαιά εκκλησία της γέννησης της Θεοτόκου, δίπλα
στην κεντρική εκκλησία του οικισμού όπου και το μικρό νεκροταφείο. Σύμφωνα με
μαρτυρίες των κατοίκων κτίστηκε την εποχή της Τουρκοκρατίας αλλά δεν είναι
γνωστό πότε ακριβώς.
Στο
Βατόλακκο διοργανώνεται κάθε χρόνο το καρναβάλι, όπου συγκεντρώνονται οι
δημότες για τον εορτασμό των απόκρεω. Επίσης υπάρχει πίστα moto-cross,
όπου κάθε χρόνο γίνονται αγώνες με συμμετοχή των ενδιαφερομένων από όλη την
Κρήτη και την Ελλάδα.
Καράνου
Τα Καράνου είναι ορεινός οικισμός με πλούσια βλάστηση, και ενδιαφέρον οικιστικό περιβάλλον. Οι δραστηριότητες των κατοίκων αποτελούν σημαντική προσπάθεια για τη συγκράτηση του πληθυσμού στον ορεινό χώρο.
Ο οικισμός του Κουφού απέχει 2 χιλιόμετρα από την έδρα του δήμου. Είναι κατάφυτος κυρίως από πορτοκαλεώνες και ελαιώνες. Από τον εγκαταλελειμένο οικισμό Μουρί του δ.δ.Κουφού, φαίνεται ο κάμπος του Κερίτη καθώς και μέρος της πόλης των Χανίων. Οι πηγές που αναβλύζουν στον Κουφό έχουν μόνιμη παροχή και χρησιμοποιούνται για την ύδρευση και άρδευση της ευρύτερης περιοχής.
Λάκκοι
Το δημοτικό διαμέρισμα των Λάκκων έχει τρεις οικισμούς των Λάκκων, του Ασκορδαλού και του Ομαλού. Οι Λάκκοι παρουσιάζουν ενδιαφέρον από οικιστικής και περιβαλλοντικής απόψεως. Κτισμένες στην πλαγιά του βουνού οι περισσότερες οικίες είναι παραδοσιακές αλλά και οι νεόκτιστες ακολουθούν συνήθως το οικιστικό περιβάλλον. Το δάσος κυπαρισσιού που βρίσκεται στην πλαγιά κάτω από τον οικισμό διασχίζεται από μονοπάτι που οδηγεί στην κορυφή του λόφου.
Τα αρχαιολογικά ευρήματα των ανασκαφών, αλλά και η αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά άλλων ιστορικών περιόδων αποδεικνύουν ότι η περιοχή κατοικήθηκε αδιάλειπτα από την προϊστορική ακόμα εποχή. Σε μικρή απόσταση από το χωριό Μεσκλά σώζονται τμήματα της οχύρωσης της αρχαίας Ρηζινίας. Αξιόλογο είναι και το φυσικό περιβάλλον με τα σπήλαια, τα φαράγγια και τις πηγές που υδροδοτούν τον Νομό Χανίων.
Το Ορθούνι είναι ορεινός οικισμός του Δήμου Μουσούρων που
βρίσκεται σε υψόμετρο 400 περίπου μέτρων, έχει 140 κατοίκους (απογραφή 2001)
και απέχει 24 χλμ από την πόλη των Χανίων. Ο οικισμός Λαγγός που υπάγεται στο
τοπικό δαμέρισμα Ορθουνίου έχει 42 κατοίκους (2001).
Το Ορθούνι αναφέρεται πρώτη φορά από
τον Barozzi το 1577 ως Orthuni. Αναφέρεται επίσης και σε
μεταγενέστερες απογραφές των ενετών και των αιγυπτίων (1583, 1630, 1834). Το
1940 το Ορθούνι ήταν η έδρα της ομώνυμης κοινότητας με 325 κατοίκους.
Ο Πρασές είναι οικισμός του Δ.Μουσούρων
σε υψόμετρο 480 περίπου μέτρων με 114 κατοίκους (απογραφή 2001). Απέχει από την
πόλη των Χανίων 31 χλμ.
και τον συναντάμε στη διαδρομή Χανίων – Σούγιας. Στο Τοπιικό διαμέρισμα του
Πρασέ ανήκουν και οι οικισμοί Νέα
Ρούματα με 61 κατοίκους (2001) και Χωστή
με 23 κατοίκους (2001).
Το χωριό
αναφέρεται από τους Ενετούς ως Prassea με τον 16ο αιώνα. Ο
οικισμός Χωστή αναφέρεται στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834 ως Khoste (Pashley, TravelsinCrete, II , 310) ενώ τα Νέα Ρούματα
αναφέρονται από τον Barozzi ως Roumatanea το 1577 (Σπανάκης, Πόλεις και
χωριά της Κρήτης, 2001).
Ο Σέμπρωνας
είναι ορεινός οικισμός του Δήμου Μουσούρων με 131 κατοίκους (απογραφή
2001). Η παλαιότερη αναφορά στο χωριό είναι κατά την περίοδο της Ενετοκρατίας
(1577) όπου αναφέρεται ως Sebrona. Το
συναντάμε και στην απογραφή του ενετού Καστροφύλακα το 1583 ως GavumeraSembrinó με 142 κατοίκους αλλά και
από το Βασιλικάτα ως Sembrona το
1630 και από τον Ant. Trivan (VariecosediCandia
κ.τ.λ) με το ίδιο όνομα. (Σπανάκης Στ., Πόλεις και χωριά της Κρήτης, 1991).
Βρίσκεται σε υψόμετρο 620μ.
και απέχει από τα Χανιά 38
χιλιόμετρα.
Στο Τοπικό διαμέρισμα Σκινέ του Δήμου Μουσούρων ανήκουν
δύο οικισμοί, ο Σκινές με 611
κατοίκους και ο μικρός οικισμός Χλιαρό
με 32 κατοίκους.
Ο Barozzi, ο Basilicata και ο Καστροφύλακας, το αναφέρουν Schinea με 164 κατοίκους τον 16ο αιώνα. Το όνομα
είναι πιθανόν φυτωνυμικό από το φυτό σχίνος (σκίνος) (Σπανάκης, “Κρήτη”,
Β΄τόμ.)
Ο Φουρνές είναι ημιορεινός οικισμός
του Δ.Μουσούρων με 663 κατοίκους (απογραφή 2001). Βρίσκεται σε υψόμετρο 100 μέτρων, στους
πρόποδες των Λευκών Ορέων και σε απόσταση 16 χιλιομέτρων από την
πόλη των Χανίων.
Αναφέρεται από τον Ενετό Καστροφύλακα κατά το έτος
1583, από το Βασιλικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστορίας V, σ.138)
το 1630 και από τον AntonTrivan (VarieCosediCandia κ.λ.π σ. ΙΙΙ του χειρόγραφου της BibliothequeNationale, Paris) ως Furnea.
Σύμφωνα
με τον Σπανάκη Στ. (Πόλεις και χωριά της Κρήτης, 1991): “Βρίσκεται στο μυχό της
κατάρρυτης κοιλάδας του Κερίτη, στη
δεξιά όχθη, πνιγμένο μέσα στο πράσινο πλαίσιο του, από τις πορτοκαλιές. «Είναι
το θαύμα της καρδιάς και η καρδιά του θαύματος», είπε κάποιος επισκέπτης. Την
άνοιξη που ανθίζουν οι πορτοκαλιές, μέσα στα καταπράσινα φυλλώματα των,
χρυσίζουν ακόμη τα πορτοκάλια, πλαισιωμένα με κατάλευκα άνθη, που σκορπίζουν το
εξαίσιο άρωμα τους στο περιβάλλον. Είναι μία σπάνια εικόνα, μυρωμένη, που
ικανοποιεί όλες τις αισθήσεις”.
ΟΨαθογιάννοςείναι ημιορεινό τοπικό διαμέρισμα του Δήμου Μουσούρων,
βρίσκεται σε υψόμετρο 150
μέτρων και έχει 175 κατοίκους (2001). Έχει δύο οικισμούς
τον Ψαθογιάννο (Άνω και Κάτω Ψαθογιάννο) με 111 κατοίκους και τον Μπαπιόλο με 94 κατοίκους. Απέχει από την πόλη των Χανίων 20 χιλιόμετρα από τον
δρόμο προς Κίσαμο-Γεράνι-Λουτράκι-Ψαθογιάννος.
Ο Ψαθογιάννος αναφέρεται στις
απογραφές πληθυσμού των Ενετών που έγιναν τον 16ο αιώνα ως Psatoiano ή Psatogianoκαι τότε
είχε 76 κατοίκους ενώ ο Μπαπιόλος αναφέρθηκε πρώτη φορά στην αιγυπτιακή
απογραφή του 1834 ως Papiólos με 6 οικογένειες.